Yiŋtoi pɔi yɛ ni hãŋ enyɛ efee tsɔne.
Yɛ nakai be mli nɔŋnɔ lɛ, efeɔ tamɔ kane bibioo ko ni miitso yɛ duŋ mli. Hamas ekpɛɛɛ nɔ kɔkɔɔkɔ ni amɛkwa amɛtɔ̃ɔhe nii kɛbashi amrɔ̃. Kɛ́ atsu he nii kɛ hiɛshikamɔ kɛ jogbaŋŋ lɛ, gbɛ yɛ nɔŋnɔ kɛhã saneyeli hiɛyaabɔɔ.
Akɔntaa ko yɛ nɔhemɔkpɔ̃ɔ hee nɛɛ mli kɛhã Hamas ni amɛkwa amɛtɔ̃ɔhe nii yɛ Gaza.
Susumaŋ nɛɛ ji akɛ kɛ́ Hamas hã amɛtɔ̃ɔhe nii lɛ, Israel baagbala ehe kɛje Gaza 70% mli ni amɛye nɔ lɛ.
Efeɔ tamɔ nɔ ni waaa kɛ́ abu, shi maŋkwɛmɔ nifeemɔi, ta, hemɔkɛyeli ko kwraa ni bɛ, akpei abɔ ni gbo, kɛ Gaza futumɔ lɛ hãɔ nifeemɔ nɛɛ waaa diɛŋtsɛ.
Shihilɛ yɛ Gaza hiɛɔ oshara kpeele kɛhã Palestine maŋbii ni fa fe miliyɔ̃ 2 ni yɔɔ shihilɛ ni gboɔ mɔ tsui mli.
Kɛhã amɛ mli fɛɛ ni mli, Israel efutu amɛshĩi kɛ amɛnihii. Israel gbe Palestinebii ni fa fe 70,000 yɛ ta lɛ mli, kɛ mɛi ni fa fe 1,000 kɛjɛ be ni agbee ta-tsoo naa, tamɔ ji bɔ ni gbólɔi a-he nitsumɔhe ni Hamas kwɛɔ lɛ tsɔɔ, nɔ ni UN buɔ amɛkɔntai lɛ akɛ eji anɔkwale. Unicef kɛɛ akɛ Israel egbe gbekɛbii ni fa fe 20,000 kɛjɛ 7 October 2023, kɛ bi-hɔlɔi ni fa fe 1,000 yɛ gbobonyo kɛ gbee-he ni amɛná lɛ mli.
Gaza he shĩi pɔi efutu etsɔ tɛi kɛ zũ. Jeee tɔmɔ ni Israel Defense Forces (IDF) asraafii anitsumɔ hã lɛ pɛ. Gbɛjianɔ ko bɛ ni ama shishi, kɛ amɔ̃mɔ kpanŋ ni agba akɛ afutu akutsei kɛ atswia shishijee tsɔnewoji ni yɔɔ jɛmɛ. Maŋbii a-tsemei ni amɔ̃ɔ shikpɔŋi kɛjɛ Israel lɛ, abɔ amɛ aapaa ni amɛgbe nitsumɔ ni IDF tɔ̃ɔhe kpaŋi je shishi lɛ naa.
Palestinebii pɔi heɔ amɛyeɔ akɛ Israel miishe amɛ nyɛ̃ kɛje jɛmɛ, kɛtsɔ shihilɛ ni amɛfeɔ lɛ nɔ ni wa kɛ yeɔ mɔ awui aahu ni kɛ́ amɛná gbɛ lɛ amɛbaaje. Hiɛnyieeyelɔi kɛ nitsulɔi wuji yɛ Jordan kɛ Egypt hu heɔ amɛyeɔ akɛ mɛi ni yɔɔ hewalɛ yɛ Israel nɔyeli lɛ mli lɛ miitsu nii ni amɛto shihilɛi ni baahã ashwie Palestinebii yɛ akutsei kɛ akutsei a-mli (ethnic cleansing), tsãŋtsãŋ kɛtsɔ amɛ husui a-nɔ.
Yɛ Israelgbɛ, susumaŋ ni wa yɛ Yudabii a-mli mɛi 80% tamɔ nɛkɛ mli ji akɛ Hamas baaya nɔ efee gbeyeishikpɔŋ kɛhã amɛ wala kɛbashi be ni amɛbaakwa amɛtɔ̃ɔhe nii fɛɛ kɛ amɛhewalɛ mli nibii fɛɛ.
Yɛ 7 October 2023 mli lɛ, Hamas kɛ Palestinebii krokomɛi tutua Israel, amɛgbe mɛi tamɔ 1,200, mli kpanŋ ⅔ ji maŋbii ni gbekɛbii hu yɔɔ mli, kɛ mɛi 251 ni amɛmɔ amɛ kɛte Gaza akɛ mɔmɔi. Israelbii pɔi heɔ amɛyeɔ akɛ Hamas baafee nakai nɔŋnɔ kɛ́ amɛná gbɛ.
Saneyeli nifeemɔ ni kɛ kpantse mli kpaa ni kɛ Hamas eba lɛ jeee nɔ ni tsuɔ nii ehaŋŋ. Hãmɔ ni gbɛjianɔ nɛɛ atsu nii damɔ nsɛ̃ɛ wuji krokomɛi hu anɔ.
Israel yɛ maŋbii a-halamɔ yɛ October naagbee. Prime Minister Benjamin Netanyahu bɛ hiɛ yɛ halamɔ kɔntai lɛ mli, ni ejɛɔ ehe ehaa jeee maŋkwɛmɔ wala kɛ adafi ni ehaa eyaa pɛ, shi ekolɛ kɛhã eheshikpɔ̃mɔ hu. Be ni eyɔɔ sɔ̃ɔ mli nɛɛ, saneyeli ni kã enɔ afii pɔi yɛ shika-juuu (corruption) fɔmɔi anɔ ni nyɛ̃ɔ ekɛ mɔ woɔ tsu mli lɛ, efee bleoo kwraa. Nakai nɔ lɛ baatsake kɛ́ elaje ehewalɛ.
Netanyahu kpeɔ kɛ nɔnyɛɛ yɛ shĩi kɛ maŋse. Yɛ maŋ mli lɛ, eshweee akɛ maŋkwɛmɔ shitekeelɔi baafɔ̃ enɔ akɛ eyewɔ blɛɛɛ yɛ Hamas nɔ. Yɛ jeŋ fɛɛ mli lɛ, he ni he hiaa lɛ pɛ ji Washington DC.
US hu yɛ halamɔ ni bɛŋkɛ yɛ November mli midterms nɔ lɛ mli. President Donald Trump nyɛ̃ɛɛ ená kunim yɛ ta ni ekɛ Iran wuɔ lɛ mli, no hewɔ lɛ ehe hiaa lɛ kunim yɛ Gaza. Kɛ́ Trump Republican kuo lɛ laje fɛŋŋ lɛ, hewalɛ ni eŋɔɔ ehe kɛtsuɔ nii lɛ baaje edɛ. Trump baafɔ̃ Netanyahu nɔ kɛ́ eyɛɔ akɛ eetsi kunimyeli ni eshweɔ kɛ ni ehe hiaa lɛ lɛ gbɛ.
Netanyahu hemɔkpɔ̃ɔ ko ni ekɛshwaa ehe hãɔ Israel halalɔi ji akɛ enyɛ̃ɔ etsuɔ Americanbii anii, kɛ Trump hu, hiɛ fe eshitekeelɔi ni yɔɔ lɛ fɛɛ. Trump miishalɛ kɛ mlifu ni baaba yɛ halamɔ gbi lɛ hiɛ yɛ Israel lɛ baafutu nakai sanemɔ lɛ.
Netanyahu ji mɔ ni le be mli shihilɛ wulu mli gbe-mɔ kɛhã be. Ebaafee bɔ ni enyɛ̃ɔ ekɛ nɔnyɛɛ ni yɔɔ shĩi kɛ nɔnyɛɛ ni jɛ Oval Office lɛ baafutu kɛbashi halamɔ gbi lɛ.

Hamas hu yɔɔ nɔnyɛɛ wulu mli. Amɛhiɛnyiɛlɔi wuji lɛ mli mɛi pɔi kɛ amɛ-tabii akpei abɔ lɛ, Israel gbe amɛ. IDF yaa nɔ amɛgbeɔ Hamas hiɛnyiɛlɔi wuji kɛ́ amɛná gbɛ. Be ni miŋmaɔ nɛɛ, adafi ko kɛjɛ IDF kɛba mi-fon nɔ akɛ amɛgbe Palestine asraafii akuo nɔyilɔ ko ni amɛkɛɛ akɛ emɔ mɔmɔi yɛ 7 October 2023.
Palestinebii pɔi fɔ̃ɔ Hamas nɔ yɛ nɔ ni jɛ amɛ-yiŋkpɛɛ ni amɛkɛtutua Israel yɛ 7 October lɛ mli lɛ hewɔ. Hamas hu kpeɔ kɛ nɔnyɛɛ kɛjɛ weku wuji kɛ asraafii akuoi ni Israel hãɔ amɛ shika ni amɛfieɔ amɛ-seɛ lɛ adɛŋ.
Amɛmiibɔ mɔdɛŋ akɛ amɛma shishijee fĩmɔ he nii ekoŋŋ. Bɔ ni BBC’s Gaza saneyiɛlɔ Rushdi Abu Alouf kɛɛ mi ji nɛɛ: “Yɛ nyɔji pɔi mli lɛ, Hamas tsake amɛ-jwɛŋmɔ fã ko kɛte maŋbii a-shihilɛ kɛ maŋkwɛmɔ sane nɔ, amɛgbe Quran mɔ-hiɛ-kã-nɔ kɛ dɔmɔ nitsumɔi ni kɔɔ gbekɛbii, obalaabii kɛ oblahii a-he, be ni amɛkɛɔ gbɛ yɛ oshara wulu lɛ kɛ wekui pɔi ni miidamɔ adafinyɛɛ nɔ lɛ mli.”
Khalil al Hayya, Hamas maŋkwɛmɔ hiɛnyiɛlɔ hee ni amɔmɔ nɔ lɛ, ji mɔ ko ni he hiaa diɛŋtsɛ yɛ yiŋkpɛɛ ni amɛkɛje shitekeemɔ kɛhã gbɛjianɔtoŋ lɛ mli. Egypt kɛ Turkey tsu saneyeli nitsumɔ wulu ni kɛ lɛ ba nakai he.
Hamas gbɛ ni amɛŋmɛɔ lɛ ekɔɔ Israel ni ebaakpɛlɛ nɔ akɛ amɛbaagbala amɛhe kɛje Gaza lɛ he. Israel yɛ wolo nɔ akɛ amɛbiɔ akɛ Hamas akwa amɛtɔ̃ɔhe nii fɛɛ dani amɛbaagbala amɛhe.
Kpantse mli kpaa ni yaa kɔkɔɔkɔ-kɔkɔɔkɔ, ni jeɔ shishi bibioo ni maɔ hemɔkɛyeli ji nɔ ni nyɛ̃ɔ etsuɔ nii. Trump baaha ehe awo mli, nɔ ni bɛ mɔmɔmɔ be ni ta ni kɛ Iran yɔɔ lɛ fã yɛ jeŋ ni eyi kɛ nsɛ̃ɛ krokomɛi mli lɛ.
Nifeemɔ nɛɛ ni aahã eya nɔ lɛ baabi saneyeli mli-femɔ ni yaa nɔ kɛ yitsiu-yitsiu ko bɛ ni baahã saneyeli afeee nɔ ni nyɛ̃ɔ aatsusɔ.
Nakai nɔ baawa. West Bank ni amɛye nɔ lɛ miibɛŋkɛ he ni awuishikpɔ̃mɔ ni wa fe nɔ ni yɔɔ mli lɛ baagbɛ. Kɔntai ni ACLED, kuo ko ni kwɛɔ tɔ̃ɔhe-ta nɔ lɛ bua naa lɛ kɛɛ akɛ, afi 2026 miiya nɔ efeɔ afi ni mli wa fe fɛɛ yɛ West Bank kɛjɛ be ni amɛje shishi amɛkwɛɔ shikpɔŋ lɛ afii nyɔŋma ni ho nɛɛ.
IDF ŋmɛ Yudabii shĩilɔi lɛ gbɛ ni mɛi ni kɛ amɛ-susumaŋ kpaaa yɛ Netanyahu nɔyeli lɛ mli lɛ wo amɛ hewalɛ ni amɛtso gbei, amɛtutua kɛ be komɛi mli lɛ amɛgbeɔ Palestinebii kɛ shwieɔ amɛ kɛjeɔ amɛshikpɔŋ nɔ.
Palestinebii miito amɛhe gbɛjianɔ ni amɛte shi amɛwo. Netanyahu shitekeelɔi kɛ mɛi ni bieɔ enitsumɔi lɛ ekomɛi heɔ amɛyeɔ akɛ eshweɔ oshara wulu yɛ West Bank ni ekɛto nɔ ni ekɛbaawo enoo ni wa hiɛ yɛ halamɔi lɛ amli ni ekɛje nɔnyɛɛ ni yɔɔ ni ekɛbaagbala ehe kɛje Gaza lɛ nɔ.
Netanyahu kɛ enɔyeli mli ministei wuji ekɛɛ yɛ shii pɔi mli akɛ Palestine maŋ bahiŋ kɔkɔɔkɔ.
Bezalel Smotrich, ni ji shika-nɔyelo ministe lɛ, miikɛ nɔyeli lɛ woɔ yiŋkpɛɛi ni amɛtsĩɔ hiɛ kɛhã Yudabii ashĩi faa kɛ gbeɔ Palestine ni yɔɔ ehe nɔ hemɔ hiɛnɔkamɔ lɛ mli. Smotrich ji jamɔ-mɔɔ ni nyɛ̃ɛɛ ni gbalafɔɔ Western maŋbii wuji ekpa enɔ kɛ tsĩ enɔ gbɛ ni ekabote UK, France, Europe maŋbii krokomɛi ni hiɛ yɔɔ nyɛmɔ mli, kɛ Australia kɛ New Zealand. Israel bie nakai yiŋkpɛɛi lɛ akɛ eji antisemitic.
Nifeemɔ ni hãaa Palestinebii maŋkwɛmɔ hiɛnɔkamɔ kɛ gbɛ ni amɛkɛbaaye amɛhe nɔ lɛ etsuŋ nii, ni ebaafɔ̃ yinɔ kroko kɛwo shihilɛ ni ta yeɔ nɔ mli.
Saneyeli ni baafutu lɛ baayeŋ Palestinebii loo Israelbii a-seɛ. Ebaateŋ mɛi ni yɔɔ fãji enyɔ lɛ fɛɛ anɔ ni heɔ amɛyeɔ akɛ amɛ-sanemɔ bɛ tsatsamɔ ko fe kɛ́ amɛye amɛ-henyɛlɔ nɔ kunim lɛ adɛŋ.





Hetooi (0)