Academic Quality Assurance Directorate seetɔlɔ yɛ University of Ghana ni ji professor yɛ Department of Economics, Professor Daniel Kwabena Twerefou ebi ni ahwɛ Ghana shikpɔŋ mli nibii ahe jogbaŋŋ, ni ebɔ kɔkɔ akɛ maŋ lɔɔ yitoolɔ ni yɔɔ hiɛ lɔɔ shishi baaya no afee osara mli kɛji kɔɔi, faaji, ŋmɔji kɛ shikpɔŋ mli nibii krokomɛi yaa no afiteɔ.

Efee sane bimɔ nɛɛ yɛ e-inaugural lecture ni efee yɛ Great Hall yɛ University of Ghana yɛ Soaha, July 30, 2026 nɔ yɛ saneyitso nɛɛ shishi, “Ghana’s Stewardship Paradox: Rich in Resources, Poor in Governance.”
Prof. Twerefou kɛɛ Ghana yɛ kɔɔi, faaji, ŋmɔji ni hi, loofɔji/looji a-heikpɔji, oshiki ni akɔɔ ni kɛ nibii hetoji pii, shi egbo nɔ yɛ nɛkɛ nibii nɛɛ akwɛmɔ mli jogbaŋŋ kɛha biɛ bii kɛ wɔ bii a-segbɛnɔ.
Ekɛɛ awo maŋ lɔɔ shikpɔŋ mli nibii nɛɛ awo emli bii ade akɛ hehwɛlɔi ni esa akɛ ahwɛ nɛkɛ nibii nɛɛ nɔ kɛ yitoolɔ jogbaŋŋ ni ekɛ heyeli ni hiɛ yɔɔ hiɛ aba.
Kɛji eyɛ lolo lɛ, yaraba ni damɔ shika nɔ nyɛŋ aba kɛji ahewɔɔŋ shikpɔŋ kɛ jeŋ nɛɛ efashimɔ mli nibii ejaakɛ nitsumɔ fɛɛ nitsumɔ ni baaye gbɛ damɔ shikpɔŋ nɔ nibii a-nɔ.
Tsɔɔmɔ ni etsɔɔ tso fitemɔ yɛ nu he kɛ ninanemɔ yɛ ju-mining (galamsey) mli nɔ akɛ tsɔɔmɔ ni dɔɔ yɛ shikpɔŋ hwɛmɔ mli, kɛ bɔkɔkɔ akɛ faaji kɛ ŋmɔji afitemɔ fee osara yɛ niyenii faimɔ, nu tsuŋ kɛ maŋ heyeli nɔ.
“Kɛji nyɛfite nɛkɛ faaji nɛɛ fɛɛ ni nyɛfite nɛkɛ shikpɔji nɛɛ fɛɛ lɛ, mɛni nyɛbaaye ni mɛni nyɛbaanu?” ebi.
Prof. Twerefou ma nɔ mi akɛ esa akɛ abu shikpɔŋ mli nibii akɛ shika pɔɔ ni awo hiɛ ni ebi hebaa nibii ni wa ni sane bimɔ ni wa yɛ emli kwɛmɔ mli.
Ewo maŋ lɔɔ ŋaa ni akɛ hewalɛ/tsakemɔ awo oshiki ni akɔɔ kɛ shikpɔŋ mli nibii krokomɛi mli dani amaŋse a-kɛya, ni ekɛɛ tsakemɔ ni awoɔ mli baaha shika babaoo ni abaana nibii pii kɛha maŋ lɛ.
The professor advocated the application of the “polluter pays” principle, explaining that those who polluted the environment should bear the full cost of the damage they caused instead of passing it on to society.
Kɛfata he lɛ, ebi ni akɛ shikpɔŋ mli nihiile kɛ blema nile awo jeŋ kwɛmɔ mli, ni ekɛɛ blema gbɛji ni akɛ kwɛɔ shikpɔŋ mli nibii lɔɔ eha nibii yeɔ hiɛ ni esa akɛ ama no nɔ.
Prof. Twerefou na akɛ eyɛ mli akɛ Ghana ekɛ emla kɛ tsui ni hwɛɔ jeŋ nɔ lɛ efai afɛɛ yɛ afii nɛɛ amli, shi mla kitamɔ ni gbɔjɔ, sane bimɔ ni dɔɔ, nitsumɔ ni afiteɔ mli kɛ nibii ni faaa yaa no agbɔjɔɔ jeŋ kwɛmɔ jogbaŋŋ.
Ekɛɛ yitoolɔ ni yɔɔ hiɛ lɔɔ biɔ tsui ni wa, sane bimɔ ni hi kɛ mlilai ni le shikpɔŋ kɛ jeŋ nibii a-he jeshimɔ kɛ agbɛnɔ eyeɔ odase akɛ ŋmɛnɛŋmɛnɛ nitsumɔ kɛ shikpɔŋ nɔ nibii nɛɛ fiteŋ wɔ bii a-hiɛkɛnɔ.
Gbee lɔɔ shitselɔ ni ji Vice Chancellor yɛ University of Ghana, Professor Nana Aba Appiah Amfo, tsɔɔ lecture lɛ akɛ be mli nɔ ni haa ajwenyemɔ jogbaŋŋ.
Ekɛɛ lecture lɛ tsɔɔ akɛ shikpɔŋ nɔ nibii pɛ haaa maŋtsɛtsui aye shika, ni ekɛfata he akɛ yitoolɔ ni yɔɔ hiɛ damɔ tsui ni wa, mlilai ni hi kɛ hiɛnyiɛlɔi ni le nitsumɔ nɔ.
Prof. Amfo kɛɛ esa akɛ abu kɔɔi, faaji, loofɔji/looji a-heikpɔji kɛ nibii krokomɛi akɛ nitsumɔ nɔ ni kɛ shika baa moŋ fe nikeenii ni etaŋ ejaakɛ amɛfataɔ maŋ yaraba nitsumɔ fɛɛ nitsumɔ he.
Ena akɛ jeŋ fitemɔ jeee jeŋ sane pɛ shi eji hiɛkɛnɔ naagba ni kɔɔ maŋ heyeli, niyenii mli shibamɔ, shihilɛ kɛ maŋ nitsumɔ yɛ shika nɔ.
Vice Chancellor lɛ ma nɔ mi akɛ mlilai a-woomɔ kɛ tsui a-fɛɛmɔ pɛ tsaŋ jeŋ naagbai kɛji jeee kɛ tsuishitoo, sane bimɔ kɛ anɔkwayeli efata he.
Ekɛɛ lecture lɛ kɛ gbeekpɔmɔ ni etsɔɔ akɛ tsakemɔ kɛjɛ “kwɛmɔ nɔ ni bɛ mla pam” kɛyaa “mla ni bɛ kwɛmɔ jogbaŋŋ,” ni ena akɛ eyɛ mli akɛ Ghana yɛ jeŋ tsui pii amrɔ nɛɛ shi kwɛmɔ nɔ egbojɔ.
Prof. Amfo jie Prof. Twerefou yi yɛ enitsumɔ yɛ jeŋ kɛ shikpɔŋ mli nibii ashika nitsumɔ mli ni ejie eyi yɛ Governmental Economics Academy Excellence Award ni eto shishi kɛha wɔ-bi-bii nikaselɔi.
Ekɛfata he akɛ inaugural lecture lɛ tsɔɔ University lɛ tsuishitoo yɛ nilemɔ taomɔ mli ni tsɔɔ maŋ mlilai a-gbɛ, kɛ hewalɛ woɔ tsui mli ni eyeɔ ebuaɔ yɛ maŋ hiɛkɛnɔ naagbai a-tsamɔ mli.
Kɛjɛ: Jacob Aggrey





Hetooi (0)