University of Ghana dwumadibea a ɛhwɛ Nwomasua Su So (Academic Quality Assurance Directorate) Kwankyerɛfoɔ ne Sikasɛm Dwumadibea (Department of Economics) so profesa, Professor Daniel Kwabena Twerefou afrɛ sɛ wɔnhwɛ Ghana abɔdeɛ mu nneɛma so yie pa ara, na ɔbɔɔ kɔkɔ sɛ man no daakye mpuntuntɛm bɛkɔ so ahunahuna mu sɛ kwaw, asubonten, mfuw ne abɔdeɛ mu nneɛma afoforɔ kɔ so sɛe a.

Ɔyɛɛ saa afrɛ yi wɔ ne nhyiamu mu kasa a ɛdi kan (inaugural lecture) ase wɔ University of Ghana Great Hall wɔ Yawoada, Kutuonim (July) 30, 2026, wɔ asɛmti yi so: “Ghana’s Stewardship Paradox: Rich in Resources, Poor in Governance.”
Prof. Twerefou kae sɛ Ghana nyaa abɔdeɛ mu nneɛma bebree te sɛ kwaw, asubonten, asaase a ɛyɛ, nsuomnam, agudeɛ ne abɔdeɛ mu nneɛma ahodoɔ, nso emmoa wɔ nhwɛsoɔ pa mu mma saa nneɛma yi nnim mfasoɔ mma nnɛ ne daakye awoɔntooatoɔ.
Ɔkae sɛ man no abɔdeɛ mu nneɛma wɔde ahyɛ emu mpanimfoɔ ne emu nnipa nsam sɛ ahwɛfoɔ, na ɛsɛ sɛ wɔhwɛ so wɔ asɔdemudzi mu na ama mpuntuntɛm a ɛtina hɔ bata ho.
Sɛdeɛ ɔkyerɛeɛ no, kwan biara nni hɔ a wɔbɛtumi anya sikasɛm mu mpuntuntɛm a wɔanhwɛ atwaahyeɛ so, efi sɛ dwumadi biara a ɛde mfasoɔ ba no gyina abɔdeɛ mu nneɛma so.
Ɔtwee adwene kɔɔ nnua a wɔtwetwe gu asubonten ho ne nsuo a wɔasɛe no nam mfididwuma a ɛmbra mma mu (galamsey) so sɛ ɛyɛ atwaahyeɛ mu nhwɛsoɔ bɔne ho nhwɛsoɔ, a ɔbɔɔ kɔkɔ sɛ asubonten ne mfuw a wɔasɛe no de ahunahuna ba aduane yɛ, nsuo pa a wɔnya ne ɔmanfoɔ apɔwmuden so.
“Sɛ musee saa asubonten yi nyinaa na musee saa asaase yi nyinaa a, dɛn na mofiri di na dɛn na mofiri nom?” ɔbisae.
Prof. Twerefou siise so sɛ ɛsɛ sɛ wɔbu abɔdeɛ mu nneɛma sɛ abɔdeɛ mu agapadeɛ (natural capital) na ɔsrɛe sɛ wɔnyɛ nhyehyɛeɛ a ɛmu yɛ den firi abɔdeɛ kora mu ne akontabuo a ɛmu so wɔ emu nhwɛsoɔ mu.
Ɔhyɛɛ ɔman no mpanimfoɔ den sɛ wɔmfa mfasoɔ foforɔ nka agudeɛ ne abɔdeɛ mu nneɛma afoforɔ ho ansa na wɔatɔn kɔ amannone, na ɔkae sɛ mfasoɔ a wɔde bɛka ho no bɛma sika pii aba na de sikasɛm mu mfaso kɛseɛ aba.
Profesa no kagyie maa ɔkwan a wɔfrɛ no “polluter pays” (deɛ ɔsɛe atwaahyeɛ no na ɔtua) nhyehyɛeɛ, a ɔkyerɛkyerɛɛ mu sɛ wɔn a wɔsɛe atwaahyeɛ no na ɛsɛ sɛ wɔtua ɛka a ɛba so nyinaa ampa shene sɛ wɔde bɛto amansan so.
Ɔsan nso srɛe sɛ wɔmfa yɛn nananom nyansapɛ nka atwaahyeɛ amambu ho, na ɔkae sɛ amammere kwan a wɔnam so hwɛ abɔdeɛ mu nneɛma so no aboa ma nneɛma atina hɔ, enti ɛsɛ sɛ wɔkɔ so si so.
Prof. Twerefou hunae sɛ berɛ a Ghana atrɛw ne atwaahyeɛ ho mbra ne dwumadibea ahodoɔ mu wɔ mfeɛ a atwam no mu no, mbra a wɔamfa nni dwuma yie, akontabuo a ɛnni hɔ, nnwuma a ɛhyehyɛ nkyɛn ne ahomeka a ɛnsɔ de kɔ so sɛe atwaahyeɛ amambu pa.
Ɔkae sɛ mpuntuntɛm a ɛtina hɔ hwehwɛ dwumadibea a ɛmu yɛ den, akontabuo pa ne nhyehyɛeɛ a ɛhunu abɔdeɛ mu nneɛma mu mfasoɔ nyinaa berɛ a ɛhwɛ sɛ nnɛ abɔdeɛ mu nneɛma a wɔde di dwuma no nsɛe daakye awoɔntooatoɔ yiedie.
Saa dwumadie yi Tititenani ne University of Ghana Vice Chancellor, Professor Nana Aba Appiah Amfo, kae sɛ kasa no bɛyaa berɛ a ɛfata mu na ɛhanyian adwene pa ara.
Ɔkae sɛ kasa no kyerɛe sɛ abɔdeɛ mu nneɛma nko ara mma aman nya yiedie, na ɔde kaaho sɛ mpuntuntɛm a ɛtina hɔ gyina dwumadibea a ɛmu yɛ den, nhyehyɛeɛ pa ne kan-nnidie a ɛtu mpɔn so.
Prof. Amfo kae sɛ ɛsɛ sɛ wɔbu kwaw, asubonten, nsuomnam ne abɔdeɛ mu nneɛma ahodoɔ sɛ agapadeɛ a ɛde mfasoɔ ba sen sɛ wɔbɛbu no sɛ akyɛdeɛ a ɛsa da, efi sɛ ɛfoa sikasɛm afaanu nyinaa so.
Ɔhyɛɛ no nsow sɛ atwaahyeɛ sɛeɛ nnyɛ abɔdeɛ mu asɛm nko ara na mmom ɛyɛ mpuntuntɛm ho haw a ɛka amansan apɔwmuden, aduane ho banbɔ, asetena mu nneɛma ne sikasɛm mu mfasoɔ.
Vice Chancellor no siise so sɛ mbra a wɔbɛhyɛ ne dwumadibea a wɔbɛsi nko ara nsiesie atwaahyeɛ ho haw kosi sɛ yɛde ahofama, akontabuo pa ne teneneeyɛ bɛfoa so.
Ɔkae sɛ kasa no twee adwene kɔɔ deɛ ɔfrɛɛ no nsakyeraeɛ afiri “nhwɛsoɔ a emu nni aban nhyehyɛeɛ nkyɛnkyɛn” kɔ “aban nhyehyɛeɛ nkyɛnkyɛn a emu nni nhwɛsoɔ pa,” a ɔhyɛɛ no nsow sɛ ɛwom sɛ seesei Ghana nya atwaahyeɛ dwumadibea bebree deɛ, nso nhwɛsoɔ no agosɔ.
Prof. Amfo kamfoo Prof. Twerefou wɔ mmoa a ɔde ama wɔ atwaahyeɛ ne abɔdeɛ mu nneɛma sikasɛm mu na ɔkamfoo no nso wɔ Governmental Economics Academy Excellence Award a ɔde siieɛ de boaa awoɔntooatoɔ a ɛreba a wɔyɛ anyansapɛfoɔ no.
Ɔde kaaho sɛ kasa a ɛdi kan (inaugural lecture) yi kyerɛ Sukuupɔn no ahofama wɔ nhwehwɛmu a ɛde nsunsuansoɔ pa ba a ɛkyerɛ amansan nhyehyɛeɛ kwan, hyɛ dwumadibea ahodoɔ den na ɛboa hyia ɔman mpuntuntɛm ho haw ahodoɔ.
Deɛ Ɔtwerɛeɛ: Jacob Aggrey





Mmuae (0)